ابزارهای نمدمالی خوزستان

ابزارهای پشم‌زنی یا حلاجی

میله‌ی چوبی کمانی‌شکل است که حلاج آن را در دست گرفته، در تماس با الیاف پشم قرار می‌دهد و با استفاده از آن، پشم را حلاجی می‌کند. این ابزار مشابه كمان‌ پنبه‌زني و شامل اجزای زیر است:

– میل‌ کمون
میله‌ی چوبی استوانه‌ای از جنس چوب درخت بید و یا چنار است؛ زیرا در عین سبکی، باید دارای استحکام کافی باشد.
قطر تقریبی میل کمون، cm 5 و بلندای تقریبی آن، cm 150 است. این میله در انتها، دارای قوسی ملایم به‌نام قوس کمون است.

کمون حلاجی

– تخته‌ی‌ ‌کمون
تخته‌ی چوبی پهن و ذوزنقه‌شکل‌ (شبیه بادبزن) است و در انتهای کمون قرار دارد.‌ اندازه‌ی تقریبی بزرگ‌ترین ضلع تخته‌ی کمون، cm 30 و اندازه‌ی تقریبی کوچک‌ترین ضلع آن، cm 25 است.
چون سطح تخته‌ی کمون بزرگ و ضخامت آن کم است و در معرض ضربه‌های مکرر است، آن را از نوعی چوب موسوم به چوب مازندرانی می‌سازند. این نوع چوب، استحکام مطلوب داشته و به‌علت پیچیدگی خطوط و رگ و ریشه‌های آوندی آن، در برابر شکستگی مقاوم است.

موقعیت تخته‌ی کمون بر روی کمون حلاجی

سطح تخته‌ی ‌کمون دارای چند روزنه است؛ این روزنه‌ها باعث سبکی کمون، کاهش مقاومت آن در برابر اصطکاک هوا و افزایش کارآیی و زیبایی کمون می‌شود.

 

– میله‌های نگه‌دارنده‌ی تخته‌ی کمون
تخته‌ی ذوزنقه‌شکل کمونِ، از سمت قاعده‌ی خود بر روی انتهای میل کمون قرار گرفته و به‌واسطه‌ی دو میله‌ی مثلثی‌شکل در طرفین خود، به میل کمون متصل می‌شود. دو میله‌ی یادشده، تخته‌ی کمون را در جای خود محکم و ثابت نگه می‌دارند. بلندای تقریبی این میله‌ها، cm 30 و اندازه‌ی تقریبی قاعده‌ی آنها cm 3 است.

میله‌های نگه‌دارنده‌ی تخته‌ی کمون

– چله‌ی کمون
کارآمد‌ترین جزء کمون است و از روده‌ی تابیده‌شده‌ی گوسفند تهیه شده‌است. چله‌ی کمون از ابتدا تا انتهای میل کمون کشیده شده و با چوب‌های کوچکی به تخته‌ کمون و سرِ کمون مهار می‌شود. با دریافت هر ضربه‌ای، ارتعاش زیادی در چله به‌وجود می‌آید که باعث لرزاندن الیاف پشمِ مماس با آن و گسستگی آنها از یکدیگر می‌شود.
درازای تقریبی روده‌ی تابیده‌شده، cm ‌۴۰۰ است که حدود cm 150 آن به‌عنوان چله کاربرد دارد و بقیه‌ی آن بر روی میل کمون پیچانده می‌شود تا درصورت پاره‌شدن چله، از دور میل کمون باز شده و جایگزین آن شود. جاگذاری چله، از میانه‌ی میل کمون آغاز می‌شود. به این‌ شیوه که در نزدیکی دسته طناب، سر آن را به‌دور میل کمون گره‌می‌زنند و آن را به سمت بالا حرکت می‌دهند. این پیچش تا بالای میل کمون ادامه می‌یابد. سپس آن را از قسمت مخصوص سرِ کمون به سمت پایین حرکت داده و از روی تخته کمون می‌گذرانند. دستِ آخر، با استفاده از بندهایی از جنس روده‌ی گوسفند و چند اهرم چوبی نگه‌دارنده، چله را کشیده و آن را به اندازه‌ی کافی محکم می‌کنند.

موقعیت چله بر روی کمون حلاجی

 

دسته طناب
طنابی به‌ اندازه‌ی دست و به صورت نیم‌دایره است که در بخش میانی میل کمون، نصب می‌شود. جنس آن از پنبه یا پلاستیک است. دسته طناب به‌واسطه‌ی چهار سوراخ، روی دسته‌ی کمون مهار می‌شود. دست چپ حلاج از درون این نیم‌دایره می‌گذرد و به‌دور میل ‌کمون مشت می‌شود. قسمت پارچه‌پیچ طناب، پشت دست (در قسمت مچ) قرار می‌گیرد و مانند اهرم، کمون را مستقیم نگاه می‌دارد؛ به‌نحوی‌که با برخورد ضربه به چله‌، از چرخش میل ‌کمون جلوگیری می‌کند.

 موقعیت دسته‌طناب و کلافه بر ری کمون حلاجی

 

– کلافَه [kalâfa]
منسوج و یا کلافی از نخ است که به‌دور دسته طناب پیچیده شده تا تیزی آن در موقع کار، مچ دست حلاج را نیازارد. کلافه، سطح اتکای بیشتری دارد و فشار وارد‌شده روی پشت دست را پخش می‌کند. همچنین حالت انعطاف‌پذیری کلافه، شدت ضربه را کاهش می‌دهد.

چرم سرِ بِنِه‌اِیسَه [carm-e sar-e bene eysa]
قطعه‌ای چرمی است که در حد فاصل بین چله‌ی کمون و تخته‌ی‌ کمون، نصب شده و مانع تماس و اصطکاک چله‌ با چوب تخته‌ی‌‌ کمون شده و از ساییدگی و پارگی چله‌ی کمون جلوگیری می‌کند. همچنین موجب ایجاد نوای خاص چله‌ی کمون شده که خستگی حلاج را رفع و حرکات او را منظم کرده، به آنها حالت آهنگین و ضربه‌ای می‌دهد. هر عدد چله‌ی کمون، حدود بیست روز تا یک ماه دوام می‌آورد. درصورت پاره‌شدن چله، نمی‌توان آن را گره زد و دوباره به‌کار برد. گره وسط موجب اختلال در ارتعاش مطلوب چله و فرآیند جداسازی الیاف پشم می‌شود.

موقعیت بنه‌ایسه و چرم سر بنه‌ایسه روی کمون حلاجی

 

-تهله‌پیت کمون [tahlepit-e kamun]
میله‌ی چوبی کوچک با ضخامت تقریبی cm 1 و بلندای تقریبی cm 6 است که میزان کشش روده‌ی گوسفند در محل اتصال چله به تخته‌ی کمون را تنظیم می‌کند. این قطعه از چوب درخت سیب تهیه می‌شود.

موقعیت تهله‌پیت روی تخته‌ی کمون

 

– میخ سرِ کمون
در قسمت پشت سرِ کمون، سوراخی تعبیه شده که میخ چوبی کوچکی در آن مستقر می‌شود. جنس این میخ از چوب درخت بید است و وظیفه‌ی آن، نگه‌داشتن چرم سر کمون است.

میخِ سرِ کمون

 

– قطعات مختلف چرم‌
در ساختمان کمون حلاجی، دو قطعه‌ی چرمی به نام‌های چرم سرِ کمون و چرم لبه‌ی تخته‌ی کمون وجود دارد. این قطعات از چرم گاو یا گاومیش تهیه‌ می‌شوند و وظیفه‌ی اصلی آنها فراهم‌سازی بستر مناسب برای استقرار چله بر روی تخته‌ی کمون است.

چرمِ سر کمون و چرمِ لبه‌ی تخته‌ی کمون

 

چرمِ سر کمون و چرمِ لبه‌ی تخته‌ی کمون

چَک، ابزاری است که ازطریق فرآیند خراطی با استفاده از چوب درخت بَنَک تولید می‌شود. در صورت استفاده از چوب سایر درختان، در لبه‌های چک، در فصل گرم ترک‌های متعدد ایجاد می‌شود که موجب پاره‌شدن چک می‌گردند. بلندای تقریبی چک cm 25، بلندای دسته‌ی آن cm 15 و بلندای قسمت حجیم، cm 10 است. اندازه‌ی تقریبی بخش ضخیم چک، cm 10 و اندازه‌ی تقریبی بخش کوچک آن (در قسمت دسته) cm 2 است. وزن تقریبی این ابزار، kg 1 است.
دسته‌ی چَک در دست راست حلاج قرار می‌گیرد و در هنگام کار با آن، فقط مفصل آرنج حلاج فعالیت می‌کند و مفصل مچ حرکت خفیفی دارد. مفصل بین ساعد و بازو تقریباً بی‌حرکت است و ساعد و بازوی فرد، یک زاویه‌ی قائمه تشکیل می‌دهند.
هنگامی‌که با استفاده از چَک روی چله‌ی‌ کمون ضربه می‌زنند، برجستگی لبه‌ی چَک با چله‌ درگیر شده و آن را به سمت جلو می‌کشد. پس از رهاشدن، دچار لرزش شده و هنگام درگیرشدن با الیاف پشم، آنها را لرزانده و از هم باز می‌کند و حالت ارتجاعی چله، پشم را به جلو پرتاب می‌نماید.

چک

زیربال، منسوجی است که به‌هم تابیَده شده و به‌صورت دایره درآمده است. حلاج، آن را به‌عنوان تکیه‌گاه دست روی زانو قرار می‌دهد تا سطحی نرم برای استقرار بازوی خود فراهم کند.
اندازه‌ی تقریبی قطر بیرونی آن cm 20 و اندازه‌ی تقریبی قطر درونی آن cm 10 است.
برخی از حلاج‌ها از زیربال استفاده می‌کنند و بعضی نیز خود را بی‌نیاز از آن می‌دانند. استفاده از این وسیله، بستگی به فرم بدن، چاقی و لاغری و نیز مدت زمان اجرای فرآیند حلاجی دارد.

زیربال

بعضی از حلاج‌ها برای این‌که به‌هنگام کار راحت باشند، وسیله‌ای به نام زیرپایی به ارتفاع cm 2 تا cm 3 زیر پای خود می‌گذارند. به‌این‌‌ترتیب، بدن کمی ‌مایل به جلو می‌شود و کاملاً در حالت تعادل قرار گرفته و خستگی فرد کاهَش می‌یابد.
در شوشتر، از قطعه‌ی سنگ مسطح به‌نام سِنگ پا به‌عنوان زیرپایی استفاده می‌شود

زیرپایی

ابزارهای مورد استفاده در نمدمالی

برای اجرای فرآیند نمدمالی، وجود بوریا به‌عنوان کف‌پوشِ محل نمدمالی، کاملاً ضروری است. بوریا، از جنس نوعی نی باتلاقی است.
برای جاگذاری بوریا در کف‌ کارگاه نمدمالی، معمولاً دو قطعه بوریا را در کنار هم می‌گذارند تا سطح مورد نظر را بپوشاند. پیش از آن، کف گارگاه را با لایه‌ای از کاه می‌پوشانند تا رطوبتی که در حین نمدمالی از پشم‌های نم‌دار به حصیر کف کارگاه منتقل می‌شود، جذب شده و از فرسایش زودهنگام حصیر جلوگیری شود.

 بوریا

یک قطعه گونی ماشین‌باف به اندازه‌ی ۹ تا ۱۲ مترمربع (۳×۳ يا ۴×۴ متر) است که معمولاً طول و عرض آن کمی ‌بزرگ‌‌تر از طول و عرض نمد موردنظر است. پشمِ حلاجی‌شده روی آن گسترده می‌شود. سپس بر روی پشم‌های ریخته‌شده، لایه‌ی دیگری از گونی جای می‌گیرد. این‌کار به‌منظور جلوگیری از درهم‌ریختگی لایه‌ی پشم و همچنین نقوش نمد است. پس از جای‌گذاری دو سطح گونی، نمد را لوله‌پیچ کرده و با دست و پا می‌کوبند و مالش می‌دهند.
نمد مالان، برای قالب‌های غیرحصیری (کرباس، نایلون و … )، مزایایی همچون حمل و نقل آسان و دوام بیشتر نسبت به قالب‌های حصیری را بیان می‌کنند.
در گذشته، از برخی از انواع حصیر به‌عنوان قالب نمدمالی استفاده می‌کردند. در این‌صورت اندازه‌ی قالب حصیری، کمی بزرگ‌تر از اندازه‌ی سطح نمد موردنظر است. پشم حلاجی‌شده روی آن ریخته می‌شود و پس از انجام مراحل مختلف، عمل نمدمالی با این نوع قالب صورت می‌گیرد.
در کل، حصیرها حدود شش ماه تا یک سال عمر می‌کنند و بر اثر تماس با محلول آبوصابون و … و همچنین تحت فشار ضربه‌های وارده، کیفیت خود را از دست داده و دچار پوسیدگی می‌شوند.

قالب از جنس گونی

ابزاري است چوبي با دسته‌اي كوتاه كه با آن، پشم‌هاي حلاجی‌شده را بر روي قالب پهن و جابه‌جا مي‌كنند تا در همه‌جا يكسان و يك‌اندازه شود. علت نامگذاری این ابزار، شباهت آن به ابزاري است كه کشاورزان با آن غلات دروشده را در مسیر وزش باد، به سوی آسمان پرتاب ‌می‌کنند (به منظور جداسازی دانه از کاه) و چوپنجه نام دارد. چوپنجه از شاخه‌های نازک درختان (بید، گز، بادام کوهی و …) تهیه می‌شود. این شاخه‌ها در یک ردیف قرار دارند. یک سر آنها جمع شده و تشکیل دسته‌ای بلند را می‌دهد. طرف دیگر آن مثل پنجه‌ی دست ازهم باز است و برای این‌که این شاخه‌ها باز بماند و به‌هم نزدیک شود؛ درهنگام ساخت آن، قطعه‌‌ی چوب مقاومی را به فاصله‌های معین سوراخ کرده و این شاخه‌ها را از میان سوراخ‌های آن می‌گذرانند. قطعه‌ی یادشده، این شاخه‌ها را به فاصله‌ی معین، محکم دربرمی‌گیرد و مانع جمع‌شدن شاخه‌ها یا شکستن آنها می‌شود. وزن آن نیز در هنگام استفاده، تعادل مطلوب به این ابزار می‌دهد. این ابزار از چوب درخت سیب تهیه می‌شود.
بلندای چوپنجه، cm 55 تا cm 65 است. بلندای دسته نیز cm 20 تا cm 30 است.

     

چوپنجه

 

چوپنجه

ظرفی است که در آن محلول آب‌وصابون یا آب و تخم‌مرغ و یا آب و نشاسته را تهیه می‌کنند. محلول‌ها را با دست و یا با آب‌پاش بر روی الیاف پشمی گسترده‌شده‌ روی قالب می‌پاشند.

قطعات ‌چوبی در اندازه‌های مختلف است که برای یکنواخت‌سازی سطح نمد تولید‌شده، در مراحل پایانی نمدمالی کاربرد دارند. ارتفاع تقریبی بلندترینِ آنها، دو m 2 است. چوقالب از جنس چوبِ درخت بید است. ویژگی مهم این نوع چوب، سبکی و مقاومت زیاد است.
چوقالب‌های کوتاه‌تر از جنس چوب درخت نارنج هستند. این چوقالب‌ها برای تهیه‌ی نمدهای با ابعاد کوچک‌ کاربرد دارند.

چوقالب

 

نوعی از چوقالب نیز موجود است که سطح آن را لایه‌ای از پشم فراگرفته است. وجود این لایه‌ی پشمی جهت گرفتن رطوبت اضافه‌ی نمد سودمند است.

چوقالب با لایه‌ای از الیاف پشم

 

نوعی دیگر از چوقالب برای تولید تن‌پوش نمدی کاربرد دارد. قطر تقریبی این ابزار cm 15 و درازای آن cm 60 است که حدود cm 50 آن دسته و cm 10 دیگر قسمت نوک آن می‌باشد که بخش اصلی این ابزار است.

چوقالب برای تولید لباس چوپانی

میله‌ی چوبي به درازاي cm 100 و ضخامت تقریبی cm 7 است كه دو سر آن را در دست گرفته و بدنه‌ی آن را بر روي نمد ماليده‌شده مي‌كشند تا سطح آن هموارتر شود.

چوپرداخت

میله‌ی چوبی با قوس بسیار ضعیف به بلنــدای تقریبی cm 100 است. با ترکه بر روي نمد ماليده‌شده مي‌زنند تا ازهم بازتر و گسترده‌تر شود. همچنین از آن برای حالت‌دادن به زیر و روی تن‌پوش نمدی استفاده می‌شود.
وظیفه‌ی دیگر ترکه این است که به هنگام لوله‌کردن قالب حصیری و پشم‌ها، در صورتی‌که قالب حصیری دچار فرسودگی باشد، این میله را درون آن می‌گذارند تا از شکستن و پاره‌شدن قالب جلوگیری کند.

تَرکه

ابزاری از جنس آهن است و برای برش‌دادن زواید و ناهمواری‌های محصول نمدی کاربرد دارد.

قیچی

ابزاری مسطح با بلندای تقریبی cm 50 و پهنای تقریبی cm 10 است و برای برش‌دادن و کوتاه‌کردن الیاف بلند پشم، به‌ویژه در مرحله‌ی رفع معایب نمد کاربرد دارد.

پشم‌بر

 

روش استفاده از پشم‌بر

طناب بلندی از جنس موی بز،پنبه و یا الیاف مصنوعی است و برای پیچیدن به‌دور قالب نمدمالی لوله‌شده کاربرد دارد. نوع دیگری از بند قالب، منسوجی نوارمانند به نام وریس [veris] است که از نخ پشمی و توسط عشایر بختیاری بافته می‌شود.

بند قالب از نوع وریس

آب‌پاش كوچك پلاستیکی است و براي پاشيدن آب بر روی پشم کاربرد دارد. اغلب نمدمالان این وسیله را برای پاشیدن محلول آب و صابون مناسب نمی‌دانند و ترجیح می‌دهند از انگشتان دست خود به جای اوپاش استفاده کنند.

الک فلزی با سوراخ‌های ریز است. از این ابزار برای پالایش صابون‌های خردشده استفاده می‌شود.

مخدار (الک)

ابزارها و وسایل فرآیند رنگرزی پشم

دیگ ساده‌ی فلزی است كه فرآیندهای رنگرزي و دندانه‌دهی در آن انجام می‌شود. از جنس ضدزنگ و مقاوم در برابر حرارت (مانند استیل، روی و مس) است.

ظرف یا حمام رنگرزی

انواع گوناگون آن براي سنجش وزن رنگینه‌ها و پشم‌ کاربرد دارد.

براي ‌اندازه گيري و برداشتن مایعات کاربرد دارد.

میله‌ای از جنس چوب است و براي هم‌زدن پشم‌ها در حمام رنگرزي کاربرد دارد.

به بالای صفحه بردن