پراکندگی جغرافیایی ترکه‌بافی

پراکندگی جغرافیایی مراکز ترکه‌بافی در ایران

محصول ترکه‌بافی خوزستان، ازطریق استقرار شاخه‌های باریک درخت بادام کوهی در میان یکدیگر تولید می‌شود.
در چند منطقه‌ی جغرافیایی ایران كه درختانی با شاخه‌های باریک و درازای مطلوب وجود دارد، تولید محصولات مشابه اما با مواد اولیه و فرم‌های متفاوت رایج است.
در برخی از استان‌های کشور، گرایشی به نام مرواربافی رایج است. مروار گونه‌ای درختی از خانواده‌ی درخت بید است. شاخه‌های مروار زردرنگ است و پس از پوشیده‌شدن با جلادهنده‌های شیمیایی، طلایی‌رنگ می‌شود. در مرواربافی افزون‌بر ترکه‌های مروار از مواد دیگری مانند تخته‌ی چندلا، میخ، روغن جلا و مفتول‌های سیمی استفاده می‌شود و ابزارهای تولید شامل اره، دنده، چکش، انبردست، گازانبر و قیچی باغبانی است.
رایج‌ترین محصولات مروار، شامل این موارد است: انواع سبد نگه‌داری و یا پذیرایی میوه و آجیل و شکلات، سبد گل، سبد تزیینی، قفسه، سبد لباس، لوستر، کلاهک آباژور، سرویس‌ میز و صندلی و مبل، انواع میز (برای تلویزیون، تلفن و …) و چوب فر، احجام انسانی، سبد پیک‌نیک، سبد چندطبقه، گهواره‌ی نوزاد، سبد روزنامه، ظرف سوزن و نخ، سبد تخم‌مرغ و ….

ترکه‌بافی استان‌ همدان

ترکه‌بافی استان‌ همدان، از نوع مرواربافی است. مرکز اصلی مرواربافی استان همدان، شهرستان ملایر است. همچنین، این منطقه اصلی‌ترین مرکز کشت و برداشت درخت مروار است. در حال حاضر ۴۰۰ نفر در سطح ۲۰ روستا مشغول به تولید محصولات مروار هستند.

ترکه‌بافی استان‌ گیلان

در استان گیلان، مرواربافی در سال‌های اخیر رواج یافته‌است. مراکز اصلی رواج مرواربافی در گیلان، شامل شهرستان آستانه‌ی اشرفیه (به‌ویژه روستای گورکا) است و به‌طور پراکنده در اطراف بندر کیاشهر و صیقلان و جمعه بازار شهرهای صومعه‌سرا و تازه‌آباد و رشت است (شکل‌های ۲-۴ تا ۲-۶).
مروار مورد مصرف در گیلان، از شهرستان‌های کرج، تهران، بهار همدان، ملایر، مراغه، سولقان تهیه می‌شود. البته در سال‌های اخیر، در سطح محدود این درخت در گیلان کشت و برداشت شده‌است.

ترکه‌بافی استان‌ خراسان جنوبی

در استان خراسان جنوبی، ترکه‌بافی با نام سفترک‌بافی رایج است.
شاخه‌های (سفت‌های) مورد نیاز از درخت بید (سرخ‌بید، بید رودی و بیدمشک) و یا درختچه‌ی سافترگ (بادام کوهی) تأمین می‌شود. سفترک‌بافی خراسان جنوبی، بیشتر در فصل‌های پاییز و زمستان رونق دارد.
شولگ، کوارِه، کالبِز و تَگیج از رایج‌ترین محصولات سفترک‌بافی هستند.
مهم‌ترین مراکز سفترک‌بافی خراسان جنوبی شامل شهرستان بیرجند (‌به‌ویژه روستاهای نوک، کوچ، چهارده، خراشاد، یشت، رزگ، ملک‌آباد، مزگ، شهرستان سربیشه (به‌ویژه روستای کاهی)، شهرستان خوسف‌، شهرستان قاینات و شهرستان نهبندان (به‌ویژه روستای دهسلم) است.
در سال ۱۳۶۹‌ از حدود یکصد روستای استان خراسان بزرگ که جزو مراکز رواج این هنرصنعت بود، ‌۶۳ ‌روستای آن‌ در پیرامون شهر بیرجند، به‌ویژه دامنه‌های رشته‌کوه باقران قرار داشت

ترکه‌بافی استان‌های کردستان و کرمانشاه

در استان‌های کردستان و کرمانشاه گرایشی به‌نام ارغوان‌بافی رایج است. در این گرایش از شاخه‌های درخت ارغوان که نوعی بید است، برای تولید محصول استفاده می‌شود است (شکل‌ ۲-۹).
ارغوان‌بافی کردستان در اغلب مناطق استان و به‌ویژه منطقه‌ی اورمانات رونق دارد و با نام سَه‌وَه‌تَه‌بافی نیز شناخته می‌شود.
اَرغَوان با نام علمی Cercis siliquastrum، یک گونه‌ی درخت از سرده‌ی ارغوان است. بلندی آن گاهی به ۱۲ متر هم می‌رسد، اما بیشتر به صورت درختچه ‌است. ارغوان گیاه بومی سرزمین‌های جنوبی اروپا و جنوب غربی آسیا است و در ایران در خراسان رضوی، ایلام، شاهرود، کرمان، مازندران، گیلان، همدان، لرستان، فارس و کرمانشاه و خوزستان به‌صورت خودرو می‌روید.

محصولات تولیدشده در کردستان و کرمانشاه، تا حدودی از نظر فرم و کاربرد مشابه محصولات استان‌های همدان و گیلان هستند اما تنوع کمتر دارند است (شکل‌های‌ ۲-۱۰ و ۲-۱۱).

ترکه‌بافی استان‌ سیستان و بلوچستان

در استان سیستان و بلوچستان، از شاخه‌های درخت گز (شول) برای تولید محصولات ترکه‌بافی استفاده می‌شود (شکل ۲-۱۲).
گـَز یا گِز با نام علمی Tamarixدرختی است کهن‌سال، این درخت به‌علت رسیدن ریشه‌اش به آب سطحی زمین عمر طولانی دارد. غالباً بیشترین ارتفاع این درخت به ۱۰ متر تا ۱۵ متر می‌رسد. درخت گز در نقاط مختلفی از دنیا از جمله ایران می‌روید.
در سیستان و بلوچستان، با استفاده از شاخه‌های درخت گز انواع محصول با کاربردهای محلی مانند نوبندک (نان‌بندک)، سَوَد (سبد)، سبد حمل مرغ و خروس (شول)، سبد حمل نان، سبد تخم‌مرغ، سبد میوه، سبد غلات، آبکش برنج و. . . تولید می‌شود.
شهرستان زهک، یکی از مراکز اصلی گزبافی سیستان و بلوچستان است

ترکه‌بافی استان‌ چهارمحال و بختیاری

ترکه‌بافی استان چهارمحال و بختیاری با نام سبدبافی در شهرستان‌های سامان (روستاهای حاشیه‌ی زاینده‌رود) و کیار رایج است. در این مناطق از شاخه‌های درختان سرخ‌بید، ارغوان و سنجد برای تولید محصول استفاده می‌شود است

ترکه‌بافی استان‌ آذربایجان شرقی

در استان آذربایجان‌شرقی، مرواربافی در شهرستان تبریز رواج دارد. همچنین، در برخی از مناطق استان از شاخه‌های برخی از درختان میوه مانند آلبالو و سنجد برای ترکه‌بافی استفاده می‌شود.

ترکه‌بافی استان‌ خراسان رضوی

 در استان خراسان رضوی، محصولاتی با استفاده از از شاخه‌های درخت ارغوان و در سال‌های اخیر بیشتر از شاخه‌های درخت بیدمشک تولید می‌شود است

ترکه‌بافی استان‌ اصفهان

در استان اصفهان، ترکه‌بافی در شهرستان‌های نجف‌آباد و خوانسار رواج دارد.
در شهرستان نجف‌آباد ارغوان‌بافی با نام ارغون‌بافی و یا لود‌ه‌بافی شناخته می‌شود و رواج دارد.

شکل ۲-۱۶- نمایی ازکارگاه لوده‌بافی درنجف‌آباد
لوده‌بافي جزو مشاغل کهن این منطقه است و امروزه نیز چند نفر از لوده‌بافان کهن‌سال و باتجربه، همچنان به تولید محصولات لوده می‌پردازند.
لوده نوعی سبد است که در گذشته برای حمل میوه و یا نگه‌داری پشم و پنبه (برای حلاج‌ها) کاربرد داشت.

در روستای ویست از توابع شهرستان خوانسار نیز تعداد کمی کارگاه مرواربافی وجود دارد، که بانوان روستا در آن بصورت حرفه‌ای و مستمر در آنها مشغول به‌کار هستند است

ترکه‌بافی استان‌ فارس

در برخی از مناطق استان فارس مانند شهرستان جهرم، ترکه‌بافی با استفاده از شاخه‌های باریک و دراز درخت انار و یا درخت بادام کوهی رایج است. ترکه‌بافی این مناطق به‌نام لوده‌بافی نیز شناخته می‌شود.
در گذشته، لوده‌های این منطقه با فرم‌های و کاربردهای گوناگون مانند خودلوده، خورجین، سربریزه‌ای، دم‌‌کش، سبد نان تولید می‌شدند.

ترکه‌بافی استان‌ سمنان

در استان سمنان، چند کارگاه مرواربافی در شهرهای سمنان و گرمسار مشغول به فعالیت هستند

ترکه‌بافی سایر استان‌های کشور

در سایر استان‌های کشور نیز، ترکه‌بافی با استفاده از شاخه‌های باریک درختان گوناگونی که اغلب آنها معرفی شدند، به‌صورت پراکنده و با میزان تولید کم رایج است.

مراکز ترکه‌بافی در استان خوزستان

مرکز اصلی ترکه‌بافی در استان خوزستان، شامل برخی از روستاهای شهرستان دزفول به‌ویژه دهستان شهیون است.
شهرستان دزفول از شمال، با شهرستان‌های الیگودرز و خرم‌آباد در استان لرستان؛ از شرق، با شهرستان‌های‌ لالی، گتوند و اندیکا در خوزستان و کوهرنگ در استان چهارمحال‌و‌بختیاری؛ از جنوب، با شهرستان‌های شوشتر و گتوند؛ از غرب، با شهرستان اندیمشک؛ از جنوب غربی با شهرستان شوش و از جنوب شرقی با شهرستان شوشتر دارای مرز مشترک است.
شهرستان دزفول دارای زمستان و پاییز مدیترانه‌ای است و زیستبوم آن از پایان زمستان تا آغازه‌های بهار سرسبز است. رودهای جاری در این منطقه شامل رود‌های دز و سرکول است.
بر پایه‌ی آخرین تقسیمات کشوری در سال ۱۳۹۵، شهرستان دزفول با ۴۷۶۲ کیلومتر مربع مساحت، از ۴ بخش، ۹ شهر، ۱۱ دهستان و ۳۶۲ آبادی دارای سکنه تشکیل شده‌است. شهر دزفول، مرکز شهرستان دزفول است.
مسیرهای زمینی دسترسی به شهر دزفول، از پایتخت کشور و موقیعت جغرافیایی شهرستان دزفول نسبت به سایر شهرستان‌های استان خوزستان، در نقشه‌های زیر نشان داده شده‌است:

felt2 (4)
tarkebafi-1
به بالای صفحه بردن